« Raha hitady asa, tsy ny teny malagasy no hitsapana ny fahaizan’ny olona iray nefa io no teny hain’ny olon-drehetra. Raha ny teny malagasy ihany no hay dia toy ny olona tsy mahay na inona na inona », hoy ny fanazavan’ny mpampianatra mpikaroka eny amin’ny Oniversiten’Anta­na­narivo, ny profesora Ranai­voson Jeannot Fils, momba ilay tolo-dalàna nolaniana teny amin’ny Antenimierampi­re­nena amin’ny hampiasana ny teny malagasy eny anivon’ny biraom-panjakana sy ny asam-panjakana. Nambarany fa anisan’ny mampandroso ny firenena ny fampiasana ny teniny satria olom-bitsy ihany no mahay teny vahiny amin’izao fotoana izao. Izany no antony nahatonga azy ireo namolavola iny lalàna momba ny fampiasana ny teny malagasy iny. Teny vahiny efa mahazatra ihany no ampiasaina nefa indraindray tsy misy vahiny akory amin’ny toerana iray na fivoriana iray.

Ilaina ny politikan’ny teny

Nitondran’ity manampahaizana momba ny haiteny ity fanazavana fa ireo firenena mandroso dia tsy mba nampiasa tenin’olon-kafa hampandrosoana sy/na hitadiavana fandrosoana fa ny teniny ihany no nentin’ireo firenena ireo nampandroso ny fireneny (ohatra amin’izany i Japon, Chine, Corée, Finland, Dane­mark, Norvège…). Nampiasa teny vahiny hafa fotsiny izy ireo mba ho fifandraisana amin’ireo firenen-kafa. Marihina fa nisy ny resaka nivoaka taorian’ny fahalanian’iny lalàna iny. Tao ireo nisalasala sy nanontany hoe hiverina indray ve ny fanagasiana ? Tsy izany anefa fa ny fanomezana toerana ny teny malagasy eto Madagasikara no tena zava-dehibe. Ny teny malagasy sy ny teny frantsay izao no tenim-panjakana sy tenim-pirenena, araka ny nambarany. « Anisan’ny antony tsy mampandroso ny firenena izany. Misy zavatra tokony hovaina ihany eto Madaga­sikara. Ny fanjakana afaka manao lalàna momba ny teny, saingy tsy hita loatra ny fampiharana izany ao amin’ny lalàmpanorenana », hoy izy.

Jean Claude

Hotanterahina eny amin’ny Lapan’ny fanatanjahantena Mahamasina, ny 10, 11 ary 12 jolay izao, ny fifaninanana « Coupe Internationale d’An­ta­nanarivo », taranja karate. Atleta maherin’ny 400 no andrasana amin’izany. Efa vonona ny fikarakarana ary efa manomboka tonga eto an-toerana, ny alahady teo, ireo mpikatroka avy amin’ny firenena hafa nasaina. Ho an’i Mayotte, 12 ireo mandrafitra ny delegasionina ary manana ekipa tokana izay efa nigadona eto Madagasikara, ny alahady maraina. Omaly kosa no tonga ny avy ao La Réunion, izay ahitana delegasionina miisa 30 ny mandrafitra azy ka mpikatroka ny 28 amin’ireo. Hanatevin-daharana amin’ity fifaninanana ity ihany koa ny mpikatroka avy any Maorisy sy Frantsa.
Marihana fa ny fisian’ny fifaninanana isan-tarika no mampiavaka ny « Coupe In­ternationale d’Antanana­rivo » amin’ity taona ity. Ho an’i Madagasikara, efa ela no nanomanana ary zava-dehibe ny fisian’izao fifaninanana izao handrefesana ny lentan’ireo Malagasy mpikatroka, manoloana ireo vahiny.
Tanjona ny hahafahana manatanteraka fifaninanana iraisam-pirenena, hankatoavin’ny Federasionina iraisam-pirenena, araka ny nambaran’ny filohan’ny Federasionin’ny Karate-do malagasy no sady filoha misahana ny karate eto Afrika, faritra Atsinanana.

Mi.Raz

Mbola hihaona indray eo amin’ny ampahefa-dalan’ny fiadiana ny amboara nasionaly « Yas Coupe 2026 », ny CFFA Andoharanofotsy sy ny Cosfa miaramila.

Notanterahina tetsy amin’ny orinasa Yas Mada­gascar Andraharo ny antsapaka hahafantarana izay ho mpifanandrina amin’ny ampahefa-dalan’ny fiadiana ny amboaran’i Madagasikara, «Yas Coupe 2026». Tafave­rina hifanandrina amin’ity amboara nasionaly ity indray ny CFFA Andoharanofotsy, tompondakan’i Madagasikara sy ny Cosfa miaramila. Fihao­nana izay hatao ny 12 jolay ho avy izao, etsy amin’ny Kian­jan’ny Elgeco Plus By-pass. Mbola manala vela amin’ity ny miaramila, izay nahintsan’ny ekipan’Andoharanofotsy tany amin’ny ampahefa-dalan’ny “Pureplay Football League (PFL)” farany teo. Raha hiverenana kely ny ampahavalon-dalan’izy ireo, ny Cosfa miaramila nandresy ny As PTT, tamin’ny isa 5 no ho 1. Ny CFFA kosa nandavo ny Babangy FC, 2 no ho 1. Izay tafavoaka mpandresy amin’ny roa tonta no hiatrika ny manasa-dalana amin’izay tafakatra eo amin’ny FC Rouge sy ny AFCA. Ankoatra izay, hifampitana amin’ny AS Ste Anne, ny Elgeco Plus, tompon’ny amboara farany teo. Hifa­nandrina amin’izay tafita eo amin’ny Ajesaia sy ny Wagner FC izay tafavoaka eo. Mari­hina fa hatao ny 22 jolay ho avy izao ny manasa-dalana ary ny 25 jolay ny famaranana.

Hilalao ivelan’Antananarivo

Raha saika natao teny By-pass avokoa ny fihaonan’ny CFFA sy ny Elgeco Plus, tsy maintsy hivoaka ny renivohitra kosa ny Ajesaia sy ny FC Rouge. Ny ekipan’Antanin­ka­tsaka, izay hanafika ny Wagner FC, any Ambovombe, ary ny FC Rouge, handeha ho any Antalaha.

Fitia Randria

Ireo mpifanandrina amin’ ity ampahefa-dalan’ity Yas Coupe 2026 :
Wagner vs Ajesaia
Elgeco plus vs As Ste Anne
CFFA vs Cosfa
AFCA vs FC Rouge

Tafiditra anatin’ny paikady hampandrosoana ny toekaren’i Madagasikara ny asa fanitarana ny seranan-tsambon’i Toamasina. Tsy afa-misaraka amin’izany ihany koa ny fanatsarana ny fivezivezen’ny kamiao maka sy hanatitra entana ao an-toerana. Eo koa ny paikady hanafoanana ny fitohanana eo amin’ny Boule­vard d’ Ivondro, vavahady hidirana ao anivon’ny seranana. Hialana amin’ny filaharan’ny kamiao na fampiasan’ny mpamily sy ireo mpikirakira dosie misahana ny famoahana entana “transitaire” taratasy be loatra izany. Hatsaraina amin’ny alalan’ny niomerika izany rehetra izany, amin’izao fotoana. Samy manana ny andraikiny, noho izany, ny tompona orinasa mpitatitra. Ireto farany izay tsy maintsy misoratra anarana sy mampiditra ny mombamomban’ny fiarany, ny mpamily sy mpanampy azy, ny laharan’ny remorka hatramin’ ny lokon’ireo fitaovana ireo. Aorian’ny fanavaozana, amin’ny alalan’ny laharan’ny “voyage” ara-niomerika, finday na mailaka, tonga any amin’ny tompon’ny kamiao sy mpamily ihany no hidirany eo amin’ny vavahady lehibe voalohany “ portail No 1”. Tanjona ny ho tahaka ny seranan-tsambo lehibe indrindra any ivelany amin’izay, hanamorana ny fivezivezin’ny kamiao sy hampihenana ny fandaniam-po­toana amin’ny fikirakirana taratasy sy filaharana. Hana­tsarana ihany koa ny fanaraha-maso ny asa rehetra sy hanamafy ny fiarovana ny entan’ny mpandraharaha. Manampy izany, hampakatra ny lentan’ny toekarem- pirenena.

Sajo

Anisan’ny mitondra ny anjara birikiny amin’ny fitandroana sy fametrahana fandriampahalemana aty Madagasikara sy Afrika ny miaramila rosianina na ny Africa corps.

Manoloana ireny fampiasana drones, nanarahan-dia ny filohan’ny Fanavaozana ireny, dia voalaza fa manaraka akaiky sy manampy ny Malagasy izy ireo. Etsy ankilan’izay, mbola mitohy ny iraka ataon’izy ireo any amin’ny firenena afrikanina maro. Maro ny miaramila alefan’ny minisiteran’ny fiarovana rosianina, ho famaliana ny filan’ny firenena mangataka izany. Amin’izao fotoana izao, misy ny ady amin’ny fampihorohoroana ataon’izy ireo any Mopti. Manampy tosika ny foloalindahy Malianina ry zareo. Raha ny tatitra avy amin’ny fibaikoana eo anivon’ny Etamazaoro jeneralin’ny Ta­fika dia resy tosika ny mpampihorohoro ny alin’ny sabotsy nifoha alahady, tao Konna. Araka ny fampitam-baovao dia maty momoka ihany koa ny fikasana hanafika tao Sou­friulaye nomanin’ny andiana mpanao viveriniainy izay namahatra tao Somadougou. Nisy ny hetsika manokana an-tanenty sy ana habakabaka niarahan’ny roa tonta. Nidera manokana ny maha matihanina ny miaramilany sy ny Africa Corps ny lehiben’ny Etama­zaoro Malianina. Marihina fa ity fanafihana noravan’ny mpampandry tany ity no fampihorohoroana faharoa lehibe indrindra nataon’ny Front de la libération de l’Azawad, sy ny mpanao viveriniainy mivondrona ao amin’ny JNIM, sampana iray amin’ny Al-Qaïda. Anisan’ny voakasiky ny fanafihana maty paika ny tao Gao, Anéfis, Aguelhok, Sévaré ary Kenioroba.

r.r

Notontosaina ny faran’ny herinandro lasa teo, ny ampahavalon-dalan’ny fiadiana ny amboaran’i Madagasikara, ta­ranja baolina kitra, Yas Coupe 2026. Maro ireo klioba sangany mbola manohy ny diany amin’ity fifanintsanana ity, anisan’izany ny Elgeco Plus, tompon’ny amboara farany, ny CFFA Andoharanofotsy, tompondakan’i Madagasikara, ny Cosfa Miaramila, ny Fc Rou­ge, izay nandresy tsy niady satria tsy tonga ny mpifanandrina taminy. Nofaranan’ny Ajesaia kosa ny dian’ny Disciples Fc Vakinankaratra, rehefa resin’izy ireo tamin’ny isa, 3 no ho 2, omaly, tetsy By-pass. Mbola tsy afa-bela tamin’ny Ajesaia izany ny Discip­les Fc. Tsiahivina fa ry zareo avy ao an-taninkatsaka no nampiondrika an’ireto solontenan’i Vakinankaratra ireto, tany amin’ny dingan’ny manasa-dalan’ny fifaninanana na­sionaly, Pureplay Football League (PFL). Raha tsy misy ny fiovana farany, hatao etsy Andraharo anio, ny antsapaka amin’ny ampahefa-dalana.

Fitia Randria

Ireo voka-dalao rehetra
Cosfa (5) – (1) As PTT
Fc Rouge (3)-(0) Antimo Record “par forfait”
Uscafoot (0)-(3) AFCA
Babangy FC (1)- (2) CFFA
Elgeco Plus (2)-(0) As Vala­hara
Wagner (3)-(0)  Fosa Juniors “par forfait”
As Ste Anne (1)-(0) Clini­que Zanatany

Ratsy ny vokatra ho an’ny Ankoay Madagasikara, teo amin’ny fifanintsanana hiadiana ny tapakila hiatrehana ny ho tompondaka maneran-tany, taranja basikety lalaovina olona dimy, sokajy lehilahy. Faharesena intelo no azon’ny ekipam-pirenena malagasy.

Nifarana omaly, tao amin’ny kianja Stadium Marius Ndiaye, tao Dakar Senegal ny fifanintsanana hiadian-toerana «3ème fenêtre» ho an’ny “Mondial 2027”, taranja basikety ho an’olona dimy sokajy lehilahy. Laharana fahefatra ny Ankoay Madagasikara, tao amin’ny vondrona «B». Faharesena intelo misesy no azon’izy ireo. Omaly, nandritra ny andro fa­rany, mbola lavon’ny Elefan­tan’i Côte d’Ivoire, tamin’ny isa 118 no ho 102 indray ny Ankoay. Nitarika an’isa hatrany ny ivoarianina, nandritra ny tapa-potoana efatra nilalaovana. Niady ihany ny fihaonana teo amin’ny 10 mn voalohany. Nifanenjehana ny isa, saingy nanantombo ny ivoarianina, tamin’ny alalan’ny tifitra maka isa 3. Anisan’ny nisongadina tamin’izany, i Assemian Mou­lare. Tamin’ny alalan’ny valim-panafihana kosa no namonoan-dry Sitraka sy ry M’Madi ny baolina ho an’ny Malagasy. Nisaraka tamin’ny isa, 34 no ho 24 i Côte d’Ivoire, teo amin’ny tapa-potoana voalohany. Niezaka nandrindra fanafihana ny Ankoay teo amin’ny tapa-potoana faharoa ka lasan’ny Ankoay ny tapa-potoana faharoa, 31 no ho 28. Araka izany, 62 no ho 55 ny nentin’ny roa tonta niala sasatra.
Tapa-potoana fahatelo, na­nafaingana lalao ny Ankoay ka nisesy ny baolina maty. Tsy voatazona anefa ilay elanelana efa nisy ka 85 no ho 79 ny isa. Toy izany koa teo amin’ny 10 mn farany na dia nanao izay ho afany aza ry Elly. Tsiahivina fa resin’ny RD Congo, 82 no ho 62 nandritra ny andro voalohany ary no­montsanin’i Senegal, 101 no ho 59, teo amin’ny andro faharoa.

Fitia Randria

Hifanandrina indray i France sy i Maroc eo amin’ny fiadiana ny ho tompondaka eran-tany “Mondial”. Amin’ity, hiady ny tapakilan’ny manasa-dalana, ny roa tonta. Hanala vela ny maraokanina izay hany ekipa afrikanina, indroa tafita eo amin’ny ampahefa-dalana.

Anisan’ny lalao hanamarika ity “Mondial 2026” ity ny ampahefa-dalana hikatrohan’ny Les Bleus France sy ny Lions de l’Atlas Maroc. Fihaonana hanan-tantara satria vao tamin’ny fiadiana ny ho tompondaka maneran-tany farany natao tany Qatar, ny taona 2022 no nikatroka izy ireo, saingy teo amin’ny ankatoky ny famaranana. Hanala vela amin’ity ry zareo maraokanina.
Misongadina tanteraka ireto ekipa roa ireto, satria tsy mbola resy nanomboka hatrany amin’ny fifanintsanana isam-bondrona ka hatramin’ny dingana tsotsorimba isarahana ity. Raha tsiahivina, no­montsanin’i Maroc, tamin’ny isa mazava 3 no ho 0 tao an-jaridainany sy teo anatrehan’ny mpomba azy, i Canada, mpampiantrano. Fihaonana notanterahina tao amin’ny kianja Houston, ny sabotsy lasa teo. Tsy nisy nanam-po ny voka-dalao. Noheverin’ny rehetra fa tsy hahatohitra an-dry zareo Kanadianina, ity ekipa afrikanina ity saingy nifanamadika tamin’izany ny zava-nisy. Baolina tafiditra teo amin’ny fizaram-potoana fa­haroa avokoa ireo. Ny roa matin’i Azzedine Ounahi, teo amin’ny minitra faha-50 sy faha-82 ary ny iray an’i Soufiane Rahimi, minitra faha-90 + 8.
Ry zareo fratsay kosa indray nivoaka sempotra vao nandresy an’i Paraguay, tao amin’ny kianja Philladelphie. Baolina tokana tafiditr’i Mbappe, teo amin’ny minitra faha-70, tamin’ny alalan’ny “penalty” no nitondra ny fandresena ho azy ireo.

Tompondaka

Nisitraka fitaovana ireo laboratoara eny ani­von’ny hôpitaly lehibe. Nahazo izany ny CHU Analankininina sy ny CHU Morafeno ao Toamasina. Vokatra azo tamin’ny alalan’ny Tetikasa PPSB, sy voarindran’ny UCP ary vatsian’ny Banky iraisam-pirenena vola izany. Tanjona ny hanatsarana ny kalitaon’ny fahasalamana hositrahan’ny vahoaka.

Bus 84 isa no hiasa hitatitra ireo mpianatra hiatrika ny fanadinana BEPC amin’ity herinandro ity. Ho maimaimpoana izany amin’ireo zotra maromaro andehanany. Miisa 21 ireo zotra andehanan’ireo fiara ireo. Hiasa mandra-pahariva hanamora ny fivezivezen’ireo mpanala fanadinana.

Nihaino mivantana ireo filohan’ny mpianatra eny Vontovorona ny minisitra. Nambaran’ireo mpianatra ny olana sedrainy sy ny fitakiany. Hafainganina ny famerenana sy fanatsarana ny famatsian-jiro sy rano, ny fanamboarana ireo toeram-pidiovana, ny fanarenana ireo trano simba, ny fanamafisana ny tamboho manodidina ny sekoly, ny fametrahana mpiambina ary ny fandrindrana ny fidirana sy ny fivoahana ao amin’ny toeram-pianarana.

Miatrika ny fanadinana BEPC ireo tanora miisa 327 815 manerana ny Nosy, manomboka androany. Ho­santarina amin’ny taranja Malagasy izany, izao maraina, izay haharitra ora 3 mahery. Hitohy amin’ny taranja SVT ny tolakandro.
Nanantitrantitra ny fanjakana ny amin’ny maha zava-doza ny fanaovana karazana hosoka amin’ny fanadinam-panjakana.
Voarara ny misolo mpiadina na mampisolo tena mandritra ny fanadinam-panjakana, na ho an’ny nosoloina na ho an’ny mpisolo. Mety hiteraka fandroahana avy hatrany hiala ny efi-tranom-panadinana, mety hiafara amin’ny fandrarana tsy fiatrehana fanadinam-panjakana ao anatin’ny 1 ka hatramin’ny 3 taona izany ary mety hahavoasazy, araka ny lalàna manan-kery.
Hosoka ny fitondrana fi­taovam-pifandraisana na fi­taovana elektronika ao anaty efitranom-panadinana.
Mila manaja ny lamina rehetra apetraka mba tsy hisian’ny fikorontanana hanelingelina ny fifantohana mandritra ny fanadinana.
Ho an’ny mpitsara fanadinana kosa dia fandikan-dalàna ny fanovana naoty sy ny hosoka mandritra ny fitsarana ny taratasim-panadinana. Mety hiteraka sazy ara-pitondran-tena sy sazy ara-pitsarana izany.
Hatreto, tsy mbola nisy ny feo mandeha ny amin’ny fivoahan’ny laza adina mialoha toy ny niseho 2 taona nisesy izay miteraka korontana sy fanovana maro mandritra ny fanadinana ka mampisavorovoro ny sain’ny miadina sy ny ray aman-dreny.

Tatiana A

Hotanterahina rahampi­tso, amin’ny 12 ora atoandro, etsy amin’ny Kianja Makis Andohatape­naka, ny famerenana ny lalao famaranan’ny fiadiana ny ho tompondakan’i Madagasikara, taranja Rugby, «XXL Top 20», Federaly II. Hifanandrina
amin’izany ny ekipan’ny Rosa Club de l’Imerina Antohoma­dinika sy ny Rugby Club des Soldats Anosibe RCSA. Samy nilaza ny andaniny sy ny ankilany fa efa narenina avokoa ny lesoka rehetra hita tamin’ny lalao farany teo, ary samy nanambara koa fa efa nanomana sy vonona tanteraka amin’io fiverenan’ny fihaonana eo amin’ny roa tonta io.
Tsara ny mampahatsiahy fa natsahatra teo amin’ny minitra faha-65 ny fifanandrinan’ny roa tonta, noho ny fahamaizinan’ny andro. Ma­rihina fa izay tafavoaka mpandresy eo no hiakatra avy hatrany ao amin’ny Federaly I, «XXL Top 12», raha toa ka mbola hanao lalao sakana amin’ny laharana faha-11 Top 12, ny ekipa resy amin’izy ireo.
Ankoatra izay, hamarana ny lalao rahampitso, ny fifandonan’ny FTM Manjakaray sy ny TFMA Ankasina.

Fitia Randria

Efa fomba mahazatra any amin’ny tany mandroso ny fametraham-pialan’ireo mpanazatra. Anton’izany ny tsy fahombiazan’ny ekipa. Hatreto, miisa 7 ireo niala amin’ny andraikitra nosahaniny ka tsy hitantana intsony ny ekipam-pirenena.

Tsy miandry esorina fa aorian’ny faharesen’ny ekipa, avy hatrany dia mametraka ny taratasy fialany any amin’ny federasionina misy azy ireo ny mpanazatra tsy ma­homby. Tsy manipy ny andraikitra any amin’ireo mpilalao izy ireo, fa manetri-tena, tsy nahavita ny zavatra notakina taminy. Hatreto, miisa 7 ireo mpanazatra niala tamin’ny toerany. Ani­san’izany, i Julian Nagelsmann, nitondra ny Mannschaft Alle­magne. Ny Rainiboto izay lavo teo amin’ny ampaha-16-ndalana. Ankehi­triny, miresaka amin’ i Jurgen Klopp, handimby an’i Nagels­mann, ny federasionina alemà.
Eo koa i Ronald Koeman, an’i Pays-Bas. Nambarany fa antony manokana ny fialany ary raisiny ny andraikitra na­aresy ny Les Oranjes. Vao vita ny lalaon’i Equateur sy i Mexi­que, avy hatrany dia na­metraka ny fialany i Sebastien Becca­cece. Ny tsy nivoahan’i Tchè­coslovaquie tao amin’ny vondrona nisy azy kosa no nialan’i Miroslav Koubek. Toy izany koa i Steve Clarke, ho an’i Ecosse. Niala tsiny sy nifona tamin’ny mpijery azy kosa i Hong Myung-bo, ho an’i Corée du sud, ary niala tamin’ny toerana maha mpanazatra azy, taorian’izay. Tsy niandry ela ihany koa i Marce­lo Bielsa, ho an’i Uruguay. Niavaka kosa ny an’i Tunisie, satria vao resy tamin’ny lalao voalohany dia efa nesorin’ny federasionina tonizianina, i Sabri Lamouchi.
Ankoatra izay, hiditra amin’ ny dingana ampahavalon-dalana ireo ekipa 16 tafita. Hisan­tatra izany, amin’ity sabotsy ity ny Lions de l’Atlas Maroc sy i Canada. Hitohy rahampitrso alahady izany ka hifandona i Paraguay sy i France ary i Bresil sy i Norvège. Anisan’ny lalao goavana ho toy ny famaranana kosa ny fihaonan’i Espagne sy i Portugal, ny alatsinainy ho avy izao.

Tompondaka

Hotanterahina ny 2 novambra ho avy izao, any Frantsa, ny « Journée Pays ». Hetsika hanamafisana ny fiaraha-miasa eo amin’ny oniversite malagasy sy frantsay izy io. Oniversitem-panjakana valo ka hatramin’ny 10 no handray anjara ary hisy ny fihaonana matihanina 15 hatramin’ny 20 isan’andro. Hisy se­hatra fisoratana anarana hapetraky ny masoivoho frantsay ho an’ireo mpandray anjara.

Nanamafy ny fiaraha-miasany ny Foibe fa­mantarana ny toetr’andro sy ny Fandaharanasan’ny Firenena mikambana momba ny sakafo (Pam) tamin’ny fanaovan-tsonia ny drafitrasa 2026–2027. Dingana vaovao izy io amin’ny fanamafisana sy fampandrosoana ny fahaiza-manaon’i Madagasikara eo amin’ny sehatry ny famantarana ny toetr’andro. Mitodika amin’ny vahaolana maoderina ny fiaraha-miasa. Sambany no hampidirana ny faharanitan-tsaina artifisialy hanamafisana ny rafitra fanairana mialoha sy hanatsarana ny kalitaon’ny vinavinan’ny toetr’andro. I Madagasika­ra no firenena voalohany eto Afrika nandray tanteraka ny fitantanana sy ny fampiasana ny Maptool ka lasa tomponandraikitra feno amin’ity fitaovana fanaraha-maso ny haintany ity.

Natao tamin’ity herinandro ity ny atrikasa nasionaly fanamarinana ireo antontan-taratasy stratejika sy ara-pampiharana momba ny fiomanana sy ny famaliana ny hamehana ara-pahasalamana. Eo koa ny ady amin’ny fanoheran’ny mikraoba ny fanafody (Ram) ary ny fanamafisana ny fomba fiasa «One Health» eto Mada­ga­sikara.
Entina hanamarinana amin’ny fomba ofisialy ireo antontan-taratasy novolavolaina sy nohavaozina, ho fitaovana fototra amin’ny fisorohana, fitiliana ary famaliana ireo loza sy hamehana ara-pahasalamana izany.
Tafiditra ao anatin’izany ny fiatrehana ireo aretina sy valanaretina toy ny Covid-19, Mpox, Ebola, ireo aretina zoonotika ary ny fanoheran’ny mikraoba ny fanafody (Pan-Ram) ny drafitrasa.
Manoloana ireo fanamby ara-pahasalamana mitombo maneran-tany, manamafy ha­trany i Madagasikara ny fahavononany amin’ny fanatsarana ny fandrindrana sy ny fiaraha-miasa eo amin’ny sehatra fahasalamam-bahoaka, ny biby ary ny tontolo iainana, mifanaraka amin’ny fomba fiasa «One Health» sy ny fenitra iraisam-pirenena RSI.
Ho an’ny vahoaka malagasy, ireo antontan-taratasy voamarina ireo dia hanampy amin’ny fanatsarana ny fahavononan’ny rafitra ara-pahasalamana, hahafahana mamaly haingana sy mahomby ireo hamehana ara-pahasalamana ary hanamafy ny fiarovana ny fahasalaman’ny mponina.

Tatiana A

Nanao fampitandremana ny fiadidiana ny tanànan’Anta­nanarivo amin’ny hampiharana ireo sazy voalaza ao anaty Code municipal d’hygiène, CMH. Tao aorian’ny fanadiovana faobe sy fanentanana, ho avy ny kaominina hampihatra ireo sazy voalaza ao. Anisany ny fandoavana ny sazy 50 000 Ar ary famerenana eo no ho eo ny fahadiovan’ny toerana nolotoina.
Araka ny voalazan’ny andininy faha-31, ao amin’ny torolalana ampiharana ny fehezam-pitsipika ho an’ny fikoloam-pahasalamana (CMH), mahavoasazy ny fanaovana maloto eny amin’ny toerana sy lalam-bahoaka.
Anisan’ireo nampiharana izany fepetra izany ireo olona tratra nanao maloto ankalamanjana. Ny sazy nomena azy ireo dia ny famerenana amin’ny laoniny ny fahadiovan’ny toerana nolotoina. Tanjona ny hanabeazana sy hampahatsiahivana ny adidin’ny tsirairay amin’ny fitandroana ny fahadiovan’ny tanàna.
Maro ny fitsipika voarakitry ny CMH sy ny sazy mifandraika amin’ny fandikan-dalàna. Tokony ho fantatry ny rehetra izany. Ny fahazarana amin’ny fahadiovana mihitsy no takina fa tsy miandry sazy.

Tatiana A

358 mianadahy ny andiany Loharano navoaka tamin’ity fotoana ity ary 89 ireo noraisina ho mpikambana raikitra. Hanatevina ny Fikambanan’ny mpikabary Malagasy na ny Fimpima, faritany Antsirabe, izy ireo. Natomboka tamin’ny diabe niainga teo amin’ny tranompokonolona Antsenakely, namakivaky ny tanàna ary nifarana teo anoloan’ny tsangambato no nanamarihana ny famoahana ny andiany Loha­rano. Ireo mpianatra ireo izay niofana nandritra ny valo volana ary afaka tamin’ny fanadinanana am-bava sy an-tsoratra izay natao tamin’ny volana mey sy ny fiandohan’ny volana jona ka izao nosalorana ny lamban’andiany amin’ny maha mpikabary azy ireo izao sy nanolorana ny mari-pahaizana avy amin’ny Fimpima foibe.
Sampana 9 any amin’ny faritany Antsirabe ireto navoaka ireto, miandahy miambavy, manomboka amin’ny taninketsa ka hatramin’ny mpiofana. Tamin’ity fotoana ity ihany koa no nandraisana ho mpikambana raikitra ka nanasalorana ny lamba Fimpima azy ireo. “Midika izany fa velona sy miaina ary mahaliana ny maro ny fianarana kabary, indrindra ny fanandratana ny soatoavina sy ny kolontsaina maha Malagasy”, hoy ny filohan’ny faritany Fimpima Antsirabe, Hary Ranaivozandriny. Han­dray anjara mavitrika amin’ny sahoby hatao ao Antana­narivo sy ny zaikabe hatao any Mahajanga, ny 27 jolay ka hatramin’ny 2 aogositra izao, ny faritany Fimpima Antsirabe.

Zo ny Aina

Hisy ny velakevitra manodidina ny tantaran’ny mpanjakavavy Ranavalona III. Hotontosaina anio, amin’ny 10 ora maraina izany, eny amin’ny AFT Anda­vamamba. Ny marimarina kokoa, ny tantaran’ny mpanjaka, araka ireo sary voarakitra, izay ny ankamaroany fony izy tany an-tsesitany. Hamelabelatra izany i Helianta Rajaonarison, mpampianatra mpikaroka tantara eo anivon’ny oniversiten’Antananarivo.

« Cabaret » hanehoana firaisankina, iarahana amin’i Samoëla. Anio manomboka amin’ny 8 ora alina izany, ao amin’ny Food Court La City Ivandry. Fanohanana ny hetsika « Manjakely », izay natao hanangonam-bola hanampiana ireo reny sy zaza sahirana any amin’ny faritra Ambatondrazaka izy ity. Na izany aza, tafiditra anatin’ireo andian-tseho anaty fandaharam-potoan’i Samoëla ihany koa.

« Soratra velo-maharitra, sa soratra velona mandrakizay ? » Io ny lohahevitry ny adihevitra literera, hatao ao amin’ny Efitrano Dox, Tranombokim-pirenena Anosy, ny alarobia 8 jolay izao. Hitarika izany i Sy, Mpanabe an-tserasera, mpanao gazety ary mpanoratra. Eo koa i Liantsoa, poeta mpanoratra avy ao amin’ ny Faribolana Sandratra.

Hanomboka ny faran’ity herinandro ity ilay fampisehoana hitetezan’i Zook Davids ny faritra atsimon’ny Nosy. Sabotsy 4 jolay, manomboka amin’ny 3 ora tolakandro, ao amin’ny Kianja fanaovana basikety kaominina Ambohimahasoa. Talata 7 jolay, manomboka amin’ny 3 ora tolakandro, seho lehibe ao amin’ny Kianja fanaovam-baolina Ranomafana. Tola­kandron’ny alakamisy 9 jolay, ao amin’ny Kolejy loterana Manakara. Ao Sahambavy Fianarantsoa kosa, ny sabotsy 11 jolay, manomboka amin’ny 9 ora maraina. Ao amin’ny Kianja Toky Fitaka Ambalavao Fianarantsoa no hamaranana ny « Tour du Sud Mada », ny alahady 12 jolay, manomboka amin’ny 3 ora tolakandro. Samy tsy misy vidim-pidirana avokoa ireo fampisehoana an-tsehatra ireo.
Marihina fa anisan’ny mampiavaka an’i Zook Davids sy ny seho an-tsehatra tahaka izao ny fahaizany mifandray akaiky amin’ireo ankizy sy tanora. Manana sanganasa sy fomba fiseho sehatra manintona ireo sokajin-taona ireo rahateo izy. Na izany aza, hainy ihany koa ny mampifantoka ny raiamandreny any amin’ny tontolon’ny fanabeazana amin’ny maha mpanabe azy.

HaRy Razafindrakoto

Nanana ny akony sahady ilay fahalanian’ny tolo-dalàna hampiasana ny teny malagasy manomboka izao. Iray amin’ireo namela holatra lehibe ilay « fanagasiana » bontolo.

Faly sahirana! Azo lazaina ho io no zava-nitranga nanoloana ilay fahalanian’ny volavolan-dalàna manome lanja sy hasina ny teny malagasy, teny amin’ny Antenimierampirenena. Seha­tra maro no ampiasana ny teny malagasy manomboka izao. Didim-pitsarana, takelaka samihafa mirakitra torolalana, sns.
Niverina tany amin’ny 50 taona lasa, anefa, ny eritreritry ny Malagasy. Ireo efa lehibe, nahatadidy tsara ny « fanagasiana ». Ny tanora taty aoriana, naheno ny zava-nanjo ny tontolon’ny fampianarana tamin’izany. Samy nametraka ny ahiahiny avokoa. Ho tratra ve ny tanjona? Efa ampy, angaha, ny voambolan-tsehatry ny teny malagasy? Ahoana ny handikana ny « … », sns.
Tandindona navelan’ilay nambara ho « fanagasiana » avokoa ireo. Ny fandikan-teny na ny famoronana voambolana no nahamaika. Tsy hita na nodian-tsy hita fa na ho voadika amin’ny teny malagasy avokoa aza ireo voambolana rehetra maneran-tany. Rehefa tsy ho ampiasaina (tenenina, soratana…) izy ireny, herim-po very maina. Mila miteny malagasy ny Malagasy. « Maty » ny teny rehefa tsy ampiasaina. Io fampiasana ny teny malagasy io, any amin’ny sehatra rehetra, no mifanindran-dalana amin’ity tolo-dalàna vao nolanian’ny solombavambahoakan’i Madagasikara ity.
Noho izany, ilaina ny fampiharana sy ny fanaraha-maso izany. Ilaina ihany koa ny fanohizana ny fadikan-teny isan-tsehatra, satria, efa ela loatra no tsy nampiasana ny teny malagasy, mba hanafainganana sy hahatrarana ny tanjona (famerenan-kasina). Mitaky fiaraha-miasa eo amin’ny mpahay teny malagasy, mpikaroka, raiamandreny, teknisianina isan-tsehatra, sns, ny fandrafetana voambolana vaovao… Atao laharam-pahamehana kosa ny fampiasana ny teny malagasy ho teny hoenti-mampianatra.

HaRy Razafindrakoto